Harflerin Efendisi  Ä°lhan Berk'le "Paul Klee'de Uyanmak"

Ä°lhan Berk...  Ä°kinci Yeni ÅŸiirinin "uç beyi"...

ÇoÄŸunluÄŸun ÅŸairi deÄŸildir Ä°lhan Berk, ozanlar için yazar. Kolay anlaşılıverenin peÅŸinde olan çoÄŸunluk, ÅŸiirin dışındadır; çünkü. Oysa Ä°lhan Berk'in mensubu ve öncüsü olduÄŸu Ä°kinci Yeni topluluÄŸu, ÅŸiiri aklın ve anlamın güdümünden kurtarmak ister. VaroluÅŸçuluk ve gerçeküstücülük akımlarının etkisindeki bu topluluÄŸa göre ÅŸiir, duygu ve çaÄŸrışımlara yaslanmalıdır. Bu konuda en uçtaki ÅŸair, Ä°lhan Berk'tir. Ä°ÅŸte bu yüzden  II. Yeni ÅŸiirinin "uç beyi"  olarak anılır.

Dil simyacısı... 

Kendisini "dil simyacısı" olarak tanımlayan Berk, "hiçten doÄŸan ÅŸiir" [1]e yakın durur. Amaç, anlamı yok etmek olsa bile yine de "ÅŸiiri anlamsızdır" diyemeyiz. Ä°lhan Berk için anlam, güzelliÄŸin yaratılmasındadır. GüzelliÄŸin yaratılması ise her zaman anlam birliÄŸinde olmaz. Åžiir de buradadır iÅŸte... Anlama yaslanmayan güzellikte...

Åžiirimizin Evliya Çelebi'si... 

Åžiirleri, yeryüzü tanığıdır; aÄŸacın, kuÅŸun, börtü böceÄŸin, arının, akan suyun, semtlerin, sokakların ve insanın türlü hâllerinin tanığıdır. Ä°lhan Berk'in ÅŸiiri her yerdedir, her yer ÅŸiirine dâhildir. Bundandır, ÅŸiirimizin "Evliya Çelebi"[2]si olarak anılması...

Cefası şiir, sefası resimdir...

Ä°lhan Berk'e göre dünya yaÅŸamak için deÄŸil, yazmak içindir. Yazmak, yaÅŸamanın yerini aldığı için, onun cehennemidir. Mutlu insan yazmaz çünkü. Ä°lhan Berk'i yazma eyleminden kurtararak mutlu eden tek ÅŸey, resim yapmaktır. Bu nedenle Haydar Ergülen, onu "seyr-ü cefası ÅŸiir, seyr-ü sefası resim olan." [3] seyir hâlinde bir ÅŸair olarak nitelendirir. Resim, onun için yazmaktan kaçtığı zamanlar sığındığı güzel bir liman ve  mutluluk kaynağıdır çünkü.

Sapkın nakkaş...

Ä°lhan Berk, II. Yeni'nin resimle en çok ilgilenen ÅŸairidir. Resim tutkusu, yirmili yaÅŸlarının başında baÅŸlar. Abidin Dino, Berk'in resim tutkusu üzerine ÅŸunları yazıyor: "1939 senesi idi Ä°lhan Berk Ä°stanbul’a geldiÄŸinde, güleç bir dikey olarak Komando Han’daki atölyemin demirbaÅŸları arasına karıştı. Korkarım ki Ä°lhan Berk’in kaderi, -hele ressam olarak- her duvarı ayrı bir renge boyanmış Komando Han’da ‘baÄŸlandı’. Orada tutuldu resim denen ince hastalığa." [4] Yıllarca süren bu tutkusu, Enis Batur'un deyiÅŸiyle "sapkın nakkaÅŸ"lık boyutundadır.

Ä°lhan Berk'in derin bir resim ilgisi ve bilgisi var. Sadece yazdığı ÅŸiirlere bakarak bile anlayabiliriz bunu. "Galile Denizi"nde Beato Angellico[5], Ä°vi Stangali[6], Pablo Picasso[7], Paul Klee[8] ile ilgili ÅŸiirleri, resim sanatı hakkındaki düzyazıları, ilgi ve bilgisinin somut göstergesidir. Bu ressamlardan Paul Klee, Ä°lhan Berk'in ve II.Yeni ÅŸairlerinin en çok ilgisini çeken sanatçıdır. Özellikle Ä°lhan Berk, Klee'ye hayrandır. Klee'nin resimleri, ÅŸairin esin kaynağıdır.  "Paul Klee'de Uyanmak" bu ÅŸiirlerinden biri. Åžiirin esin kaynağı da Klee'nin "Ad Marginem"i. Ä°lhan Berk, bu tablonun bir kopyasını evinin duvarına asmış ve ona günlerce bakmıştır. Duvardaki tablo, Berk'i "Paul Klee'de Uyanmak" ÅŸiirine götürmüÅŸtür.

Paul Klee, Alman kökenli, Ä°sviçreli bir ressam. 1879-1940 yılları arasında yaÅŸadı. Wassily Kandinsky ile Bauhaus okulunda eÄŸitmenlik yaptı. "Mavi Süvari" isimli sanat grubunun da üyesidir. 102 eseri, Naziler tarafından düzenlenen "Dejenere Sanat" sergisinde gösterildikten sonra imha edilen Paul Klee'nin baÅŸyapıtı, 1932 tarihli "Ad Parnassum" (Parnas'a DoÄŸru) adlı tablosu olsa da Ä°lhan Berk'in asıl etkilendiÄŸi tablo "Ad Marginem"[9]dir.

Ä°lhan Berk'in ÅŸiirlerinde bir çaÄŸrışım aracı olarak kullandığı harfler de Klee etkisiyledir. En sevdiÄŸi harfler "A, f, M, U, r, C, e." dir. "Bana harf sevgisini düÅŸünüyorum da, Klee verdi diyorum. 6 yıldır Klee’nin Ad Marginem’i karşımda durur; bakmaya doyamamışımdır. Ä°lk o, galiba V’de, U’da, r’de, l’de plastik bir güzellik olduÄŸunu bulmuÅŸ; onları tablosuna saçmış." [10]

Klee, Ad Marginem'i Bauhaus döneminde yaptı. "Ad Marginem" Latince "kenar boÅŸluÄŸu" demek.  Bu baÅŸlığı taşıyan resmin dört kenarı da dolu aslında. Dört kenarından farklı görülen bir tablodur Ad Marginem. Ortada kocaman, kırmızı bir güneÅŸin bulunduÄŸu tablonun dört kenarına kuÅŸlar, su bitkileri, insan figürleri, yıldızlar, geometrik ÅŸekiller ve harfler sıralanmış. Muhtemel ki Ä°lhan Berk'i bu tabloda en çok etkileyen de resmin kompozisyonu...

Paul Klee'nin resimlerini anlamak öyle kolay deÄŸil. Bu nedenle onun resimlerine bakmanın çok zaman alacağı ifade edilir. Tıpkı Ä°lhan Berk'in de altı yıl boyunca "Ad Marginem"e baktığı ve bakmaya doyamadığı gibi... Semboller açısından çok zengin olan Ad Marginem'i yorumlamayı resimseverlere bırakarak resmin Ä°lhan Berk'teki etkisine bakalım[11]:

Uyandım çiçek gibi dayanılmaz güzel kızlar

Ad Marginem'den asma köprüler kurmuÅŸlar Ä°stanbul'a

Nehirler, aylar çevirmiÅŸler o Ayla'lar, Münibe'ler

Tümü bir uzak denizde A'lar, V'ler, U'larla

Gece sarı bir evde bir iki yaprak evlerinin önünde

Açtı açacaklar dünyamızı açtı açacaklar

Bu denizi Ayla ayaklarını soksun diye getirdim

Bu dünyaları onun için açtım bu balıkları tuttum

Bir sabah çıkmak güneÅŸler, aylar bir sabah çıkmak

Bir aÄŸacı bu evleri sarı ters bir kuÅŸu düzeltmek

Edibe bu sokağı al götür görmek istemiyorum

Edibe bu evleri Edibe bu göÄŸü bu güneÅŸleri Edibe

A'lar V'ler U'larla olmak Paul Klee'de uyanmak

Åžiiri, "Ad Marginem"e bakarak okuyunca, tablodaki güneÅŸin, sarı ters kuÅŸun -muhtemel ki Ä°lhan Berk, u'nun bulunduÄŸu kıyıdan bakıyor- , önünde bir iki yaprak bulunan sarı evin, a'ların-v'lerin-u'ların düÅŸsel atmosferle birlikte ÅŸiire katıldığını görüyoruz. Ä°lhan Berk'in Paul Klee'den bu kadar etkilenmesinin en önemli nedeni, ikisinin de sanat anlayışlarında anlamdan ve akılcılıktan uzak durmaları olsa gerek. Ä°kisi de görüneni deÄŸil görünmeyeni anlatma/gösterme peÅŸinde.  Çünkü Ä°lhan Berk'e göre resim, bir taklit sanatı deÄŸildir. Hatta bununla ilgili olarak okuduÄŸu bir hikâyeyi Abidin Dino'ya ÅŸöyle nakleder[12]: "NakkaÅŸ bir aÄŸacın karşısına geçmiÅŸ ve boya ile 'tıpkısı'nı çizmiÅŸ. Öylesine çizmiÅŸ ki, resmi gören kuÅŸlar kanat üstü aÄŸaca konmaya kalkışmış. Derken oradan bir köylü geçecek olmuÅŸ, aÄŸaç resmine bakmış, sormuÅŸ: 'Bu ne?' NakkaÅŸ çok kızmış bu soruya 'Be adam,  gözün kör mü, bunun bir aÄŸaç olduÄŸunu kuÅŸ beyinli kuÅŸlar bile anladı!' demiÅŸ. Bilge köylü başını sallamış: ' BoÅŸuna zahmet, o aÄŸaç zaten var.' karşılığını vermiÅŸ."

O zaman,  bilge köylü gibi düÅŸünenler için yazının başına dönecek olursak Ä°lhan Berk, kendini bir dil simyacısı olarak tanımlıyor ve "hiçten doÄŸan ÅŸiir"e yakın buluyordu. Onun ÅŸiiri anlama yaslanmıyordu. Çünkü ona göre anlam, güzelliÄŸin yaratılmasındaydı ve bunun için de illa anlam birliÄŸi olması ÅŸart deÄŸildi. Anlama yaslanmayan güzelliÄŸin peÅŸindeydi Ä°lhan Berk, tıpkı Paul Klee gibi... Çünkü ona göre

"iyi bir ÅŸiirde anlam pek ele geçmez

ama hep ele geçmiÅŸ gibidir
tek anlama sığınıp kalmamıştır.
resullerin sözleri gibi sıradaÄŸlar kurmuÅŸtur."
 

Soyut resmin Picasso'dan sonra biricik büyük ustası olarak gördüÄŸü Paul Klee, hikâyedeki köylünün dediÄŸini, yani olmayanı çizmesi nedeniyle kıymetliydi Ä°lhan Berk için. Ä°yi bir ÅŸiirde olduÄŸu gibi iyi bir resimde de anlamın kolay kolay ele geçmeyeceÄŸine inanan ve cebinde alfabeyle dolaÅŸan ÅŸair, iÅŸte bu yüzden Paul Klee'de Uyandı.